Doç.Dr.Faruk ARAL
Harran Üniversitesi Veteriner Fakültesi
Dölerme ve Sun'i Tohumlama Anabilim Dalı

ERKEK DANA VE BOĞALARDA AGRESİF DAVRANIŞLAR VE LİBİDONUN AZALTILMASINDA KULLANILABİLİNECEK YÖNTEMLER

Erkek hayvanlarda libido kısaca aşım yapma isteğidir. Endojen ve eksojen etkiler sonucu, bir dekapeptid hormon olan GnRH hipotalamustan üretilip, hipofizden FSH ve LH hormonlarının sekresyonunu yol açmaktadır. Bu hormonlardan FSH, sertoli hücrelerini dolaysıyla spermatozoa üretimini, diğeri ise (LH), testosteron üretimini ve sonucunda da erkeklerde cinsel isteği etkilemektedir. Basitçe anlatılan bu mekanizma içinde, diğer reproduktif hormonların kandaki düzeyleri de etkili olmaktadır.

Erkek hayvanlarda, libidoyu ve agresif davranışları azaltmak için;
*Cerrahi kastrasyon,
*Kimyasal kastrasyon,
*Fiziksel kastrasyon
*İmmunokastrasyon
*Normal ve kastre edilmiş erkek hayvanları bir arada bulundurmak,
*Antiandrojenler gibi hormon kullanımı önerilmektedir.

Ticari üretim sisteminde erkek buzağılar, 1-4 aylıkken kastre edilmektedirler. Cerrahi kastrasyon, erkek hayvanlarda agresif davranışların ve libidonun azaltılması, sevk ve idarenin kolay olması yönünden önemini korumaktadır. Bunun yanı sıra, mortalite ve morbidite yönünden her zaman potansiyel risk taşımaktadır. Alternatif yöntemlerden olan burdizzo ve bağlama yöntemleri pratik görülmemektedir. Ayrıca testis içi kimyasal maddeler verilerek kimyasal kastrasyon oluşturulabilmektedir.

Gonadotrophin-releasing hormon'a (GnRH) karşı immunizasyon, immunokastrasyon olarak bilinmekte ve cerrahi kastrasyona bir alternatif olarak önerilmektedir. Reproduktif hormonları esas alan immunokastrasyon aşıları, hayvanlarda fertiliteyi, seksüel ve agresif davranışları azaltabilmektedir. Puberte öncesi (2-10 aylıklarda) erkek danalarda, cerrahi ve fiziksel kastrasyonlar, hayvanlarda seksüel ve agresif davranışların görülmesini, dolaysıyla sevk ve idaredeki güçlükleri azaltmaktadır. Bununla birlikte, gelişmeyi destekleyiciler kullanılmadıkça, hayvanlarda canlı ağırlık artışı düşük düzeyde kalabilmektedir.

İmmunokastrasyon için boğalarda "Vaxstrate" adlı aşı, boynun her iki yanına dorsal olarak deri altı, 2 ya da 5 ml yapılabilmektedir. Uzun süreli etki için, belirli dönemlerde ilave immunizasyon uygulamaları önerilmektedir. Maksimum verim almak için, ilave uygulamanın kesimden 90 gün öncesine kadar yapılması gerektiği belirtilmektedir. Diğer kastrasyon yöntemlerine göre immunokastrasyon yönteminde, stres oluşturmaması, rezidüel düzeyde androjen sekresyonu nedeniyle gelişme ve yemden yararlanma devam edebilmektedir. Dolaysıyla besi performansı yönünden, avantaj da sağlayabilmektedir. Bu yöntemde verimliliği artırmak için çalışmalar devam etmektedir.

Boğalarda, GnRH dışında, lüteinleştirici hormon salgılatıcı hormon (LHRH)'a karşı immunize etme amacıyla iki rekombinant antijenik protein molekülü (ovalbumin-LHRH-7 ve thioredoxin-LHRH-7) kullanılabilmektedir.

İmmunokastrasyon dışında, normal ve kastre edilmiş erkek hayvanları bir arada bulundurmak, agresif hayvanların davranışlarını modifiye etme açısından önerilmektedir. Böylece erkek hayvanlardaki agresif davranışlar azalmaktadır. Antidepresanların verilmesi, libidoyu azaltıcı etkisinden dolayı önerilebilir. Yine, çok agresif erkek hayvanların bir süre ferdi halde bir padokta tutulmaları faydalı olabilmektedir.

Burada belirtilen her yöntem kendi içinde avantaj ve dezavantajlar taşımaktadır. Çok sayıda hayvan için immunokastrasyon önerilebilir. Ancak, amaç, kullanım kolaylığı, maliyet vb etkenler göz önüne alınarak uygun olanı seçilebilir.